تبلیغات


مهندسی شیمی طراحی فرایندهای صنایع نفت - زمین شناسی مخازن هیدروكربوری ایران


امروز :
مهندسی شیمی طراحی فرایندهای صنایع نفت

بهروز اسرافیلی دیزجی1 و جواد ربانی2

دانشجوی كارشناسی ارشد رسوب شناسی و سنگ شناسی رسوبی دانشگاه تهران1
دانشجوی كارشناسی ارشد چینه شناسی و فسیل شناسی دانشگاه تهران2

چكیده :
كشور ما از لحاظ وجود مخازن هیدروكربوری جزء كشور های بسیار غنی دنیا محسوب می شود. ولی با وجود این آگاهی ما دانشجویان زمین شناسی و دیگر هم وطنان درباره ذخایر ملی كشورمان بسیار پراكنده و ناچیز است. به طوری كه برای دسترسی به چنین اطلاعاتی باید دست به دامان مقالات خارجی و قدیمی شویم. عدم وجود پایگاه اطلاعاتی ((Data base‏، اكتشاف میادین جدید در سالهای اخیر، تغییر نام میادین، فقدان ومشكلات دسترسی به منابع مفید و به روز شده و عدم وجود گزارش های دقیق داخلی در مورد مخازن هیدروكربوری كشور عزیزمان ایران از دلایل اصلی در این باره است. اگرچه داشتن اطلاعات بسیار جزئی از مخازن ضروری نیست ولی دانستن كلیاتی در مورد زمین شناسی مخازن هیدروكربوری كشورمان بسیار حائز اهمیت است. این مقاله سعی دارد با استناد به معتبرترین و جدیدترین منابع موجود اطلاعاتی كلی در این موضوع را در اختیار دانشجویان و علاقه مندان قرار دهد.

بحث
كشور های خاورمیانه كه شامل ایران، بحرین، عراق، كویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی است، ٦٠ در صد مخازن قطعی نفت جهان و ٤٠ درصد مخازن گاز طبیعی دنیا را دارا هستند (Riazi and AliMansoori, 2006). مخازن خاورمیانه عمدتاً سن مزوزوئیك، تله از نوع ساختمانی، سنگ مخزن كربناته، عمق مخزنی متوسط (كمتر از ٥/٤ كیلومتر) و قابلیت بازیافت دارند كه در ٦٠ سال اخیر اكتشاف یافته اند (Horn, 2003).
كشور ما از لحاظ منابع نفتی و گازی به ترتیب مقام سوم و دوم را در جهان دارد. در واقع ١٠ درصد كل نفت كره زمین (٥/١٣٢ بیلیون بشكه) و ١٦ درصد كل گاز كشف شده جهان (٩٧١ تریلیون فوت مكعب) در سرزمین ما قرار دارد. تنها كشورهای عربستان سعودی و كانادا ذخیره نفتی بیشتری از ایران دارند. در مورد مخازن گازی نیز كشور روسیه ركورد بالاتری از ایران را داراست ((Saxton, 2006; Bahmannia, 2006.
تاریخچه تولید اقتصادی نفت در خاورمیانه با اكتشاف مخزن نفتی (مسجد سلیمان) در سال ١٩٠٨ در ایران آغاز شد. در سالهای بعد اكتشافات با میادین نفتی در كویت (١٩٣٧) و عربستان صعودی (1938) ادامه یافت (Riazi et al, 2004).
قسمت اعظم مخازن ایران در پهنه زمین شناسی زاگرس و حوضه خلیج همیشه فارس واقع شده است. در شمال شرق (كپه داغ) و شمال غرب (دشت مغان) كشور نیز اكتشافاتی صورت گرفته است و هم اكنون پی جویی ها برای یافتن مخازن جدیدتر در این قسمت ها نیز در حال انجام است.
برخی از این مخازن در مرز سیاسی بین ایران و كشورهای همسایه توسعه یافته است. این مخازن از لحاظ زمین شناسی یكپارچه و از لحاظ مالكیت مشترك است. بزرگترین میادین نفتی و گازی كشف شده ایران تاكنون جزء مخازن مشترك محسوب می شوند. میدان نفتی فوق عظیم آزادگان كه در 80 كیلومتری غرب اهواز و نزدیك مرز ایران و عراق واقع است با ذخیره 31 میلیارد بشكه نفت درجا و وسعت 1400 كیلومتر مربع در سال 1378 كشف شده است و احتمالاً یك مخزن مشترك باشد و قسمتهایی از آن تا كشور عراق توسعه یافته باشد. تاكنون فعالیت اكتشافی در این رابطه در طرف همسایه جهت تأیید این مسئله صورت نگرفته است. بزرگترین مخزن گازی دنیا (میدان پارس جنوبی به همراه میدان شمال قطر) نیز یك مخزن مشترك می باشد كه به تنهایی ١٩ درصد گاز كل دنیا را در خود ذخیره كرده است سهم ایران از این مخزن مشترك ٥ درصد (در میدان پارس جنوبی) و قطر 14 درصد (در میدان شمال) است (Kessler, 2006).
طی پروژه عظیم انرژی جهان سازمان زمین شناسی ایالات متحده آمریكا (199٨) كل كره زمین به ٨ منطقه انرژی تقسیم شده است. در این تقسیم بندی ایالت های زمین شناسی، نفتی، گازی ایران به ٢٦ زون طبقه بندی شده است. این زون ها عبارتند از: حوضه كاسپین میانی، حوضه كاسپین جنوبی، حوضه كورا، بلندی های قره بغاز-قره قوم، حوضه آمودریا، كوه های عمان، حوضه خلیج عمان، حوضه رب الخالی، كمان هموكلاین داخلی-مركزی، بالاآمدگی غوار بزرگ، حوضه ویدین-پلتفرم داخلی، حوضه پیش گودال مزوپوتامین، ارس، لسركوكاسوس، حوضه های ایران مركزی، ریز قاره ایران مركزی، بلوك لوت و مناطق پست، كمربند چین خورده البرز، افغانستان جنوبی، مكران، بلوچستان، افغانستان مركزی، زون زاگرس رورانده، كمربند زاگرس چین خورده، حوضه پیش گودال مزوپوتامین، كمان قطر (Pollastro et al, 1998).
در حدود ٤٣ درصد مخازن ایران جزء مخازن بزرگ و بسیار بزرگ محسوب می شود كه تعداد ٦٤ مخزن گازی و نفتی را شامل می شود. صرفاً از لحاظ تعداد مخازن و بدون توجه به حجم هیدروكربورها تقریباً ٩٠ درصد مخازن بزرگ ایران كربناته و ١٠ درصد ماسه سنگی می باشد از این تعداد 12/53 درصد مخازن بزرگ نفتی و 87/46 درصد آن گازی می باشد ( شكل ٢ و جدول1) (Horn, 2006). به نظر می رسد از لحاظ حجم هیدروكربوری نیز نسبت مخازن كربناته به ماسه سنگی تقریباً 9 به 1 صادق باشد.
مخازن اهواز، نوروز، فریدون، ابوذر، فروزان، ساختارB ، سروش از مخازن بزرگ ماسه سنگی و برخی از مشهورترین مخازن بزرگ كربناته شامل میدان پارس جنوبی،آزادگان، آسماری، هفت كل ، بی بی حكیمه و خانگیران است (مراجعه شود به جدول 3).
اكتشاف میادین هیدروكربوری جدید و توسعه میادین در حال تولید فعلی، ارائه گزارش های دقیق از ذخیره قطعی هیدروكربوری كشورمان را بسیار دشوار ساخته است. این در حالی است كه برخی حوادث نیز چون بلایای طبیعی و بعضاً نا آرامی های مرزی حمایت شده از طرف كشور های استعماری این ارقام را تحت الشعاع قرار می دهد برای مثال طی جنگ تحمیلی ١٩٨٠ چندین میدان هیدروكربوری توسط رژیم بعث عراق از بین رفت (Alsharhan and Nairn, 1997).
بسیاری از نام های میادین نفتی و گازی ایران بعد از انقلاب اسلامی تغییر یافت و گزارشی دقیق از آن ارائه نشد. گاهاً برخی میادین دارای دو نام متفاوت می باشند و یا با تلفظ های مختلف بیان می شوند. برای مثال میادین كوشك و حسینیه امروزه با یك نام (یادآوران) مصطلح می باشد یا میادین ابوذر (اردشیر سابق) و دورود (داریوش سابق) از مثال های تغییر نامی می باشد این چنین تغییرات اسمی اجتناب ناپذیر است و در اكثر كشور های دیگر نیز رایج می باشد مثلاً بعد از فروپاشی رژیم بعث عراق میدان نفتی صدام به آجیل (Ajil) تغییر نام یافت Horn, 2006; Alsharhan and Nairn, 1997)).
در كنار این مسائل دشواری دسترسی به اطلاعات به روز شده و دقیق، خلأ یك بانك اطلاعاتی برای كشوری كه جز سه كشور اول از لحاظ منابع انرژی هیدروكربوری است را نشان می دهد. داشتن اطلاعاتی كلی درباره موقعیت و پراكندگی، ذخیره قطعی، نوع تله مخزنی، سنگ مخزن، سنگ منشاً، سنگ پوش و معلوماتی از این قبیل بسیار ضروری است.
بر اساس تخمین مجله نفت و گاز در سال ٢٠٠٥ مخازن قطعی نفتی ایران به ٨/١٢٥ بیلیون بشكه (١٠ درصد كل نفت دنیا) رسیده است. با محاسبه گزارش وزارت نفت بعد از كشف میادین كوشك و حسینیه در ایالت خوزستان ذخیره قطعی به ١٣٢ بیلیون بشكه افزایش یافت. اكثر مخازن نفتی ایران در میادین بزرگ خشكی (Onshore) در منطقه خوزستان و نزدیك مرز عراق قرار دارد. بطور كلی ایران ٤٠ مخزن تولیدی بزرگ ( ٢٧ میدان در خشكی و ١٣ میدان در دریا (Offshore)) دارد. میادین نفتی خشكی به ترتیب اهمیت و حجم تولید عبارتند از: اهواز- آسماری ، گچساران، بنگستان، مارون، آقاجری، كرنج- پارسی، رگه سفید، بی بی حكیمه، پازانان. همچنین میادین نفتی سلمان، دورود ، ابوذر، سیری EوA وسروش- نوروز به ترتیب دارای مهم ترین مخازن نفتی دریایی هستند ( EIA, 2006).
متد اكتشاف اكثر مخازن هیدروكربوری ایران بررسی های لرزه ای و زمین شناسی بوده است ولی در برخی موارد تراوش هیدروكربورها به سطح زمین موجب اكتشاف میادین شده است برای مثال مخازن مسجد سلیمان، نفت شاه، آقاجری، نفت سفید به این طریق یافت شده اند. عمدتاً مخازن در ایران دارای تله های ساختمانی طاقدیسی می باشند و تعدادی نیز تله های ساختمانی در ارتباط با نفوذ توده های نمكی می باشد (مثلاً میدان رخش) (Alsharhan and Nairn, 1997).
ایران دارای مخازن شكسته بزرگ و بسیار بزرگی می باشد كه غالباً سنگ مخزن آنها سازند آسماری با سن الیگو میوسن می باشد مخازن آقاجری، بی بی حكیمه، هفت كل، سلیمان (كوه آسماری)، كازرون (كوه دشتك)، لالی (كوه پابده-گورپی)، گچساران (كوه پاهین)، پاریس، پازانان، كرنج، پر سیاه، مسجد سلیمان از این جمله مخازن هستند همچنین شكستگی گروه بنگستان در مخزن بل حوران و یاماما در مخزن دورود (هر دو به سن كرتاسه) عامل اصلی ایجاد مخزن بوده است (Nelson, 2001; Alsharhan and Nairn, 1997).
عمدتاً شیل ها و سنگ آهك های آرژیلیتی سازند های گورپی و كژدمی سنگ منشأ اكثر میادین را تشكیل می دهد در برخی مخازن نیز، سازند گرو، برخی از سازندهای گروه بنگستان (بویژه سروك و ایلام) و برخی از سازندهای گروه خامی (بویژه گدون و بخش زیرین سورمه) سنگ منشأ نفت و گاز شناخته شده است. سازند گورپی در میادین هفت كل، كرنج، مسجد سلیمان، نفت شاه ، پرسیاه، پاریس، پازانان، مارون، نفت سفید و سازند كژدمی در مخازن سیروس، بل حوران، نوروز به تنهایی سنگ منشأ می باشند و در مخازن آقاجری، بی بی حكیمه، بینك، لبه سفید، رگه سفید، اهواز و منصوری هر دو این سازند ها (گورپی و كژدمی) مشتركاً سنگ منشأ را تشكیل می دهند. در بقیه مخازن چون خرگ ( گدون و گچساران)، كوپل ( گورپی و گروه بنگستان)، مارون و نفت سفید (گروه بنگستان) ، رستم ( سروك و بخش زیرین سورمه )، رخش ( گدون و بخش زیرین سورمه)، سولابدار (كژدمی و گروه خامی)، بحرگانسار (گورپی، ایلام و كژدمی) سنگ منشأ می باشند. سنگ منشأ ایالت مخازن گازی حوضه خلیج فارس شیل های سیلورین زیرین (سازند سرچاهان) است.(Alsharhan and Nairn, 1997).
سنگ مخازن نفتی ایران عمدتاً سن كرتاسه و ترشیری دارد در میادینی مانند ساسان و رخش سازند عرب به سن ژوراسیك سنگ مخزن می باشد. سازند آسماری در مخازن شكسته و همچنین در مخازن لبه سفید، رگه سفید، بینك، خرگ، كوپل، مارون، نفت شاه، نفت سفید از اصلی ترین سنگ مخازن ایران است. گروه بنگستان (در مخازن بل حوران، آقاجری، بینك، كوپال، مارون، لبه سفید، نفت سفید) ، نحر امر، كژدمی، بورگان، سروك، فهلیان، گروه خامی، ایلام، عرب، غار،جهرم از دیگر توالی های مخزنی مهم می باشند (Alsharhan and Nairn, 1997). برخی مخازن دارای سنگ مخزن ماسه تحكیم‌نیافته هستند كه مخازن سیروس (بورگان) و فروزان از آن جمله می باشند (Horn, 2006).
سنگ مخزن مخازن گازی ایران عمدتاً سن پرموتریاس داشته و در گروه دهرم (سازند های فراقون، دالان و كنگان) واقع شده است. تولید مخازن بسیار بزرگ گازی کوه مند، پارس جنوبی و پارس شمالی، نار، دالان، آغار، لامرد، واروی، سمند، کنگان، بندوبست ، هما ، تابناک، شانول وعسلویه در ایران و سایر میادین در منطقه خلیج فارس و کشورهای پیرامون آن نیز از این توالی های کربناته صورت می گیرد. بقیه مخازن سنی جوانتر دارند همچون میدان های تنگ بیجار در سازند سروك، سرخون در سازند جهرم و عضو گوری، گورزین در سازند آسماری، سازندهای سروك و فهلیان، گشوی جنوبی در سازندهای سروك، پایده و آسماری، سورو در سازندهای گدوان و داریان. مخازن پارس جنوبی ، پارس شمالی، كنگان، نار در حوضه خلیج فارس و خانگیران ( حوضه شمال شرق) به ترتیب بیشترین حجم گاز را دارا هستند (Bahmannia,2006).
سنگ پوش مخازن نیز اغلب سازند گچساران و بنگستان بوده و همچنین سازندهای كژدمی، هیث، بورگان، سروك، گدون، گورپی، گروه خامی، بخش زیرین سورمه، بخش زیرین فارس، جهرم در میادین مختلف سنگ پوش می باشند. سازند گچساران در هفت كل، كرنج، مسجد سلیمان، پرسیاه، پاریس، پازانان، آقاجری، بی بی حكیمه، بینك، خرگ، لبه سفید، مارون، نفت سفید، رگه سفید، اهواز، میدان گچساران ، منصوری، نفت شاه سنگ پوش می باشد. سازند بنگستان هم در میادین بل حوران، نفت سفید، آقاجری، بینك، لبه سفید، مارون، گچساران، بحر گانسار و كوپال و سازند كژدمی در مخازن رخش، رستم، منصوری، نوروز و سولابدار (به همراه گروه خامی) سنگ پوش می باشد. سازند های سروك ( در مخازن بی بی حكیمه ، رگه سفید و اهواز)، هیث (در مخازن ساسان، رخش و رستم) ، بورگان به همراه كژدمی (سیروس)، گدون (خرگ)، گورپی (در مخازن كوپال و اهواز)، سورمه زیرین (رستم)، فارس زیرین (بحر گانسار) و جهرم (بحرگانسار) نیز سنگ پوش می باشد (Alsharhan and Nairn, 1997).
آرشیو مطالب
نظر سنجی
بنظر شما در میان رشته های ریاضی کدام رشته بهتر است؟










صفحات جانبی
پیوند های روزانه
امکانات جانبی

ابزار وبمستر

عکس

دانلود

قالب وبلاگ